Έντυπη Έκδοση
Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, Κυριακή 3 Μαρτίου 2013
Η επιστροφή στην ανάπτυξη και οι προοπτικές της ευημερίας
Η εισαγωγή της νέας τεχνολογίας για την αντιμετώπιση των σημερινών πιέσεων στην οικονομική μεγέθυνση θα δημιουργήσει ακόμη μεγαλύτερες κοινωνικές πιέσεις
Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ στην ανάπτυξη εμφανίζεται ως το νέο μεγάλο αφήγημα για την εξέλιξη των κοινωνιών στην εποχή της παγκόσμιας κρίσης, ως το νέο συλλογικό όραμα που θα εμπνεύσει τη μελλοντική τους πορεία μετά την έξοδο από την ύφεση που πλήττει τις αναπτυγμένες οικονομίες και ιδιαίτερα την ελληνική. Η διεισδυτικότητά του, στα μεσαία ιδίως στρώματα, οφείλεται στην ιδιαίτερη σημειολογία της έννοιας της ανάπτυξης ως προς τη διαμόρφωση των προσδοκιών για το επερχόμενο μέλλον.
Χάρης Τοπαλίδης
Η ελκυστικότητά του έγκειται στην υπονοούμενη υπόθεση ότι η οικονομική μεγέθυνση η οποία θα επέλθει ως επιστέγασμα της διαρθρωτικής προσαρμογής των οικονομιών, θα σημάνει και την επάνοδο στην ευημερία των τελευταίων δεκαετιών. Είναι αυτές οι προσδοκίες μακροπρόθεσμα βάσιμες ή στηρίζονται σε υποθέσεις για την αύξηση της παραγωγικότητας που δεν λαμβάνουν υπόψη τους τις αλλαγές που από καιρό συντελούνται στις βιομηχανικές οικονομίες;
Ο νομπελίστας Ρ. Krugman απαντά ότι η εποχή της ανάπτυξης ως συνώνυμης της ευημερίας, έχει τελειώσει («The Ν.Υ. Times» 27.12.12). Η άβολη αυτή διαπίστωση στηρίζεται σε πρόσφατη οικονομική μελέτη για τις ΗΠΑ (R. Gordon, NBER Working Paper Νο 18315) που συμπεραίνει ότι η εποχή της οικονομικής μεγέθυνσης που ξεκίνησε τον 18ο αιώνα τελειώνει, καθώς στις επόμενες δεκαετίες θα επιβραδυνθεί σημαντικά.
Μεταστροφή προσδοκιών
Η πρόβλεψη ότι το βιοτικό επίπεδο του 2007 δεν θα διπλασιαστεί πριν το 2100, ανατρέπει τη μακροχρόνια τάση εκθετικής ανόδου του. Η μεταστροφή των προσδοκιών αποδίδεται στην εμφάνιση έντονων κοινωνικών (π.χ. διεύρυνση των εισοδηματικών ανισοτήτων) και περιβαλλοντικών (π.χ. αύξηση των εκπομπών ρύπων και του ενεργειακού κόστους) πιέσεων, που δρουν αντίρροπα στη μεγέθυνση. Η τεχνολογία δεν θα μπορέσει να τις αναχαιτίσει, γιατί η νέα επανάσταση στην πληροφόρηση και την επικοινωνία έχει αποδώσει μικρότερα οφέλη από την προηγούμενη. Απαιτείται επομένως αυτοσυγκράτηση στις προβλέψεις για τις δυνατότητες της τεχνολογίας να αυξήσει σημαντικά τη μεγέθυνση και το βιοτικό επίπεδο.
Ο Krugman θεωρεί την άποψη του Gordon χρήσιμο αντίβαρο στη «θεοποίηση των τεχνολογικών εξελίξεων» αλλά διαφοροποιείται ως προς τα αναμενόμενα οφέλη τους στην αύξηση της παραγωγικότητας: αυτές δεν έχουν αποδώσει ακόμη τους καρπούς τους. Εντούτοις το ενδεχόμενο λάθος του Gordon έχει κατά τον Krugman ισοδύναμα καταστροφικές συνέπειες στη συμβατική άποψη για τη σχέση τεχνολογίας, μεγέθυνσης και βιοτικού επιπέδου: τα οφέλη από την πρόοδο στην τεχνητή νοημοσύνη και από την ευρεία υιοθέτηση των έξυπνων μηχανών θα οδηγήσουν σε γρήγορη αύξηση της παραγωγικότητας και συνολικά της οικονομικής μεγέθυνσης. Αναρωτιέται, όμως, ποιος θα κερδίσει από αυτή τη μεγέθυνση που θα οδηγήσει στη ριζική υποβάθμιση της συνεισφοράς της εργασίας, ακόμη και της πιο υψηλά καταρτισμένης, στην παραγωγική διαδικασία. Συμπεραίνει έτσι ότι η συμβατική άποψη που διαπνέει ακόμη τις μακροπρόθεσμες προβλέψεις των κρατικών προϋπολογισμών -και θα προσθέταμε των Διεθνών Οργανισμών-, ότι μεγέθυνση και ευημερία είναι αυτονόητα συνδεδεμένες, είναι τελείως λανθασμένη.
Η άποψη του Krugman με την οποία θα συμφωνήσουμε, ότι η εισαγωγή της νέας τεχνολογίας θα δημιουργήσει ακόμη μεγαλύτερες κοινωνικές πιέσεις, υπαινίσσεται μια στρατηγική αλλαγή στην ανάπτυξη των βιομηχανικών οικονομιών. Ποιες είναι οι νέες παράμετροί της;
Οι δύο παγκόσμιες ενεργειακές κρίσεις και ο στασιμοπληθωρισμός στις αρχές της δεκαετίας 1970 σήμαναν την εμφάνιση έντονων περιβαλλοντικών και κοινωνικών πιέσεων στη μεγέθυνση και την κρίση του βιομηχανικού μοντέλου ανάπτυξης. Η αναγόρευση της περιβαλλοντικής πίεσης ως της πλέον άμεσης απειλής, προέκρινε ως απάντηση την επιτάχυνση της τεχνολογικής προόδου και την επίτευξη (παγκόσμιων) οικονομιών κλίμακας.
Η οικονομία της γνώσης
Η νέα τεχνολογική επανάσταση επιτρέπει πράγματι την αντιμετώπισή τους με την εμφάνιση μιας νέας τεχνολογίας, που βελτιώνει την αποδοτικότητα των φυσικών πόρων, αυξάνει την παραγωγικότητα της εργασίας και καθιστά εφικτή την παγκοσμιοποίηση. Επιδρώντας στην παραγωγική διαδικασία οδηγεί ήδη σε ένα νέο πρότυπο οικονομικής μεγέθυνσης που αναγορεύει την (τεχνολογική) γνώση σε κύριο παραγωγικό συντελεστή και εντέλλεται τη δημιουργία μιας παγκόσμιας οικονομίας της γνώσης. Η μετάβαση από την παραγωγική (βιομηχανική) στην οικονομία της γνώσης, αυξάνει, έτσι, ραγδαία, την παραγωγικότητα και τη μεγέθυνση, καθώς επιτρέπει την αποταμίευση φυσικών πόρων και τη μείωση των εκπομπών ρύπων αλλά και την ακόμη πιο εκτεταμένη υποκατάσταση της εργασίας. Γιατί όμως αυξάνεται η κοινωνική πίεση;
Η νέα πορεία της ανάπτυξης επιβάλλει τη διαρκή αύξηση της εισροής κεφαλαίου -γιατί η τεχνολογική εξέλιξη πρέπει να είναι ταχύτερη της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης και η χρηματοδότησή της είναι δαπανηρότερη από τη βιομηχανική- και τη διαρκή μείωση της συνεισφοράς της εργασίας στην παραγωγική διαδικασία. Ο στόχος αυτός επιτυγχάνεται με την παγκοσμιοποίηση των αγορών χρήματος και κεφαλαίου και με την αυτορρύθμιση της οικονομικής μεγέθυνσης η οποία καθίσταται μονόδρομος, γιατί η ρύθμισή της αντίκειται πλέον στη βιωσιμότητα της μεγέθυνσης.
Ετσι, όμως, πολώνονται περαιτέρω οι σχέσεις κεφαλαίου-εργασίας και τεχνολογίας-φυσικών πόρων, αλλά και ο παγκόσμιος καταμερισμός εργασίας: οι αναπτυγμένες οικονομίες (πλεονέκτημα κεφαλαίων) οδηγούνται σε τεχνολογική εξειδίκευση, ενώ οι αναπτυσσόμενες (πλεονέκτημα φθηνής εργασίας και φυσικών πόρων) σε υποδεέστερη παραγωγική (βιομηχανική). Η «βραζιλιανοποίηση» (brazilianization), η τάση ελέγχου ενός διαρκώς μεγαλύτερου μέρους (70-80%) του ΑΕΠ από μια διαρκώς μικρότερη πληθυσμιακή ομάδα (10-20%), συνιστά τη χαρακτηριστική απειλή της ευημερίας στο νέο μοντέλο ανάπτυξης. Ποια συμπεράσματα συνάγονται για μια εναλλακτική πολιτική βιώσιμης ανάπτυξης;
Η δικαιότερη κατανομή των ωφελειών από την αύξηση της παραγωγικότητας, η προγραμματική θέση των δυνάμεων ρύθμισης της μεγέθυνσης στην εκβιομηχάνιση (σοσιαλδημοκρατίας και αριστεράς), είναι μάλλον, δυστυχώς, ιστορικά ξεπερασμένη: ενώ προϋποθέτει τη μεγέθυνση, αδυνατεί να αντιμετωπίσει τις επιπτώσεις της στην κοινωνική ευημερία, γιατί η εφαρμογή της αντιστρατεύεται τη βιωσιμότητα της μεγέθυνσης στο νέο μοντέλο ανάπτυξης.
Σε αντιδιαστολή με τη συμβατική άποψη, η βιωσιμότητα της ευημερίας προϋποθέτει μακροπρόθεσμα την προγραμματική απομάκρυνση από το πρόταγμα της εκθετικής μεγέθυνσης και την ελεγχόμενη αποκλιμάκωση της αύξησης της παραγωγικότητας, έτσι ώστε η περιβαλλοντική πίεση να αντιμετωπίζεται με πολιτικές έντασης εργασίας (όπως π.χ. της αύξησης του ελεύθερου χρόνου). Το μέλλον των επόμενων γενεών επιτάσσει τη ρύθμιση του νέου μοντέλου ανάπτυξης με την υιοθέτηση ενός λιτότερου και δικαιότερου παραδείγματος ευημερίας. Οπως σημειώνει ο Krugman, η συμβατική άποψη ότι το μέλλον (της ανάπτυξης) θα προσομοιάζει με το παρελθόν, είναι, μάλλον, εσφαλμένη.
* Συγγραφέας του βιβλίου «Η παγκόσμια κρίση της ευημερίας. Η Βιώσιμη Ανάπτυξη στη μετάβαση από τη βιομηχανική στην παγκόσμια οικονομία της γνώσης», Εκδόσεις ΑΠΘ
Διαβάστε επίσης
- Στην κατηγορία
- Οικονομία
- Στη στήλη
- Αρθρο
- Τελευταίες ειδήσεις στην κατηγορία Οικονομία
- ΕΚΤ: «Οκ» στη ρύθμιση για υπερχρεωμένους δανειολήπτες
- Βάιντμαν: Αφήστε κράτη να χρεοκοπήσουν... αλά Lehman
- Ιρλανδία: Από τραγωδία σε... μοντέλο φάρσα
- Ναύπλιο: Αντιδρούν δήμος-φορείς στην πώληση εκτάσεων από το ΤΑΙΠΕΔ
- Χειρόγραφες δηλώσεις μόνο με «βούλα» εφόρου
